Marjane Satrapi: czytanie jej imienia było już aktem oporu
Pamiętam, jak po raz pierwszy ktoś zostawił mi na biurku egzemplarz Persepolis bez słowa. Przeczytałam go jednym tchem, siedząc na podłodze, z poczuciem, że coś w świecie cicho wróciło na swoje miejsce.
Marjane Satrapi zmarła 4 czerwca 2026 roku. Miała 58 lat. Przyczyna śmierci nie została jeszcze ujawniona, ale to, co po sobie zostawiła, jest jasne: dzieło, które na nowo zdefiniowało, co mogą zrobić obrazy, gdy dzierży je kobieta niestrachy własnej historii.
Satrapi urodziła się w 1969 roku w Raszt, w Iranie. Dorastała w Teheranie podczas Rewolucji Islamskiej, w wieku czternastu lat wyjechała do Wiednia, wróciła, znów wyjechała i w końcu osiadła w Paryżu. Całe to wędrowne, pełne strat życie stało się czterema tomami graficznych wspomnień opublikowanych w latach 2000–2003 — a potem jedną z najczęściej czytanych książek stulecia. Persepolis to autobiografia w kadrach: czarny tusz, czyste linie, głos będący jednocześnie głosem dziecka i kobiety patrzącej wstecz bez łatwej nostalgii. W Paryżu znalazła w L'Association środowisko, które też zamieniało życie w sztukę: tam poznała Davida B., którego mroczna, potężna mitologia przyjęła ją jak siostrę.
To, co Satrapi robiła, było nieprawdopodobne: sprawiała, że zbiorowa trauma stawała się czymś intymnym. Zmieściła całą rewolucję w szeroko otwartych oczach dziesięcioletniej bohaterki zakładającej chustę po raz pierwszy. Tam gdzie García Márquez sprawiał, że nadzwyczajne wydawało się zwyczajne, Satrapi działała w odwrotnym kierunku — sprawiała, że codzienność przeżycia wydawała się niezwykła.
W 2007 roku współreżyserowała animowaną adaptację Persepolis, która zdobyła nominację do Oscara i nagrodę jury w Cannes. Potem wyreżyserowała kolejne filmy, w tym Radioactive (2019) o życiu Marii Curie. Ale w głębi pozostała kimś, kto rysował światy, by je zrozumieć.
Jej ostatnim dużym projektem była redakcja Woman, Life, Freedom, antologii graficznej narracji non-fiction w odpowiedzi na śmierć Mahsy Amini w 2022 roku. Satrapi dobrze znała ten teren: dziesięciolecia wyjaśniania Iranu tym, którzy woleli prostsze narracje, bez egzotyzowania, bez łagodzenia. W 2024 roku odmówiła przyjęcia francuskiego Légion d'honneur, powołując się na hipokryzję swojego przybranego kraju wobec Iranu.
Była, w każdym możliwym sensie, kimś, kto żył zgodnie z tym, co pisała. Persepolis zmienia sposób, w jaki czyta się świat. Jeśli jeszcze tego nie czytałeś — teraz jest właściwy moment. A jeśli czytałeś — może pora wrócić.
